Cezaevlerinde yaşanan hak ihlalleri sürerken son 2 yılda hapishanelerdeki engelli tutsakların sayısı yaklaşık iki kat arttı. Gündem Hapishane’nin raporuna göre en çarpıcı artışın dört kat artışla işitme engelli ve iki kattan fazla artışla görme engelli mahpuslara dair olduğu vurgulandı. Adalet Bakanlığı ve Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nce, engelli mahpuslara dair güncel istatistiklerin düzenli olarak paylaşılmadığı da vurgulandı.
Rapora göre son iki yıl içerisinde tekrar bir yükselişe geçerken CTE’nin Kasım 2025 verileri, engelli mahpus sayısının son iki yılda yaklaşık iki kat arttığını ortaya koydu. 2023’te ortopedik engeli bulunan tutsak sayısı 162 olurken bu 2025’te 252’ye, görme engellilerin sayısı 42’den 96’ya, işitme engellilerin sayısı 18’den 68’e ve dil ve konuşma engeli bulunanların sayısı 19’dan 26’ya yükseldi.
‘GÖRÜNMEZ’ KILINIYORLAR
Ülkedeki cezaevlerinde kalan tutsakların resmi olarak “engelli” kabul edilmesi için belli kriterler olduğu vurgulanan raporda, buna göre tutsağın herhangi bir bedensel bir engele, çok üst düzeyde bir duyusal kayba veya tam teşekküllü bir devlet ya da üniversite hastanesinden alınmış yüzde 40 ve üzeri Engelli Sağlık Kurulu Raporu’na sahip olmalı. Bu tanımlamanın Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’nin öngördüğü daha geniş kapsamlı “engellilik” tanımıyla çeliştiği belirtilen raporda, “Sözleşmeye göre fiziksel, duyusal, zihinsel ve psiko-sosyal kısıtlılıkların yanı sıra süreğen yeni kronik hastalıklar da bu kapsamda değerlendiriliyor. Ancak Türkiye’deki infaz pratiğinde yüzde 40 barajının altında kalan mahpuslar veya resmi rapor alamamış mahpuslar sistematik olarak ‘görünmez’ kılınıyor” denildi.
‘İHTİYAÇLARI ANLAŞILMIYOR’
BirGün’e konuşan İnsan Hakları Derneği (İHD) Hapishaneler Komisyonu Eşsözcüsü Meral Nergis Şahin, “görünmez” kılınan engelli mahpusların fiziksel ve zihinsel ya da psikososyal sağlık sorunları bulunduğuna dikkat çekti. Şahin, “Bu bireylerin engelleri görünür olmadığı için cezaevi ortamında ihtiyaçları çoğu zaman fark edilmiyor. Bu durum sağlık hizmetine erişimde gecikmelere, sosyal izolasyona, ilaç ve tedaviye erişim engellerine, hak ihlallerine ve psikolojik yükün artması gibi sonuçlara yol açabiliyor” dedi. Şahin, görünmeyen engelli mahpuslar için düzenli sağlık kontrolünün yapılması, psikolojik destek sağlanması, ilaç sürekliliği ve bireysel ihtiyaçlara uygun yaşam koşullarının oluşturulması ile personele farkındalık eğitimi verilmesi gerektiğini vurguladı.
Şahin özetle şöyle konuştu: “Uluslararası insan hakları standartları mahpusların sağlık hakkının korunması, engelli bireylerin ayrımcılığa uğramamasını temel bir yükümlülük olarak kabul eder. Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen Mandela Kuralları mahpusların toplumdaki bireylerle eş değer sağlık hizmetine erişmesi gerektiğini ortaya koyar.”
R TİPİ’NE GEÇİŞE ENGEL
Gündem Hapishane’nin raporunda kriterlere uymayan tutsakların, engelli mahpusların da yararlandığı Rehabilitasyon Tipi (R Tipi) cezaevlerine sevklerini zorlaştırdığı belirtildi. Rapora göre; İzmir, Elazığ, Adana ve İstanbul’da bulunan R Tipi cezaevlerinin ortalama 150 kişilik kapasite bulunuyor. R Tipi cezaevlerine dair itirazlara da değinilen raporda, “Farklı bir izolasyon koşulu olması, yeterli sağlık personelinin sağlanamaması, fiziksel ve psikolojik şiddet iddiaları eleştirilerin odağını oluşturuyor” denildi.